Haftada 4 ders saati · Yılda 144 saat · 7 ünite · Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Fen Bilimleri Dersi Öğretim Programı
Değerli Veliler ve Sevgili Öğrenciler,
İlkokulu bitirip ortaokula başlayan her öğrenci için beşinci sınıf, fen bilimlerinde "doğayı merak etmek"ten "doğayı bilimsel yöntemle incelemek"e geçişin ilk yılıdır. Bu izlence, 2026-2027 yılı güncel müfredatına göre bu yıl nelerin öğrenileceğini, fen derslerinin nasıl işlendiğini ve bu süreçte evde nasıl destek olunabileceğini ayrıntılarıyla anlatmak için hazırlandı. Genel bir çerçeve olarak hazırlanmıştır; okuldan okula ve sınıftan sınıfa değişen ayrıntılarda öğretmeninizin duyuruları esastır.
A. İlkokul Öğrenme Çıktılarını Hatırlayalım
Öğrenciler dördüncü sınıfta yedi üniteyi tamamladı: yer kabuğu ve Dünya'mızın hareketleri, besinlerimiz, kuvvetin etkileri, maddenin özellikleri, aydınlatma ve ses teknolojileri, insan ve çevre, basit elektrik devreleri. Bu yıl ele alınacak her ünite, ilkokulda kurulan bir deneyimin üzerine kuruluyor:
- Dünya'nın dönme ve dolanma hareketi → Güneş, Ay ve Dünya'nın birbirine göre hareketi, Ay'ın evreleri
- Kuvvetin cisimlere etkisi → kuvvetin dinamometreyle ölçülmesi, kütle-ağırlık farkı, sürtünme
- Besinler ve sağlıklı beslenme → hücre, doku, organ ve sistem; destek ve hareket sistemi
- Aydınlatma araçları ve ışık kirliliği → ışığın doğrusal yayılması, saydamlık ve tam gölge
- Maddenin hâlleri ve ölçülebilir özellikleri → maddenin tanecikli yapısı, ısı ve sıcaklık, hâl değişimi
- Basit elektrik devresi kurma → devre şeması çizme ve ampul parlaklığını etkileyen değişkenler
- Çevre bilinci → evsel atıklar, geri dönüşüm ve atık yönetimi
Yıl başında bu bağlantılar kısa hatırlatma etkinlikleriyle tazelenir, sonra yeni konulara geçilir. Özellikle gözlem yapma, sınıflandırma ve basit ölçüm alma ilkokuldan taşınan asıl kazanımlardır.
B. 5. Sınıf Öğrenme Yolculuğu
Beşinci sınıf fen bilimlerinin ayırt edici yanı bilimsel yöntemin adım adım kurulmasıdır. Ders yılı laboratuvar güvenliği haftasıyla açılıyor; ardından model yapma (Ay'ın evreleri, dinamometre, ısı yalıtımı), sınıflandırma (hücreler, maddeler, atıklar), kontrollü karşılaştırma ve ilk hipotez (ampul parlaklığı) sırayla geliyor. Mikroskop bu yıl ilk kez kullanılıyor. Bu yüzden fen derslerinde deney, model yapımı, gözlem kaydı ve sınıf tartışmaları ilkokuldan daha da önemli hâle gelir.
Aşağıda üniteleri, ayrılan ders saatlerini ve MEB'in programındaki resmî öğrenme çıktılarını görebilirsiniz. Öğrenme çıktısı kodları (örneğin FB.5.6.3) yazılı sınav kâğıtlarında ve karnelerde de aynı biçimde geçer; böylece hangi sorunun hangi çıktıyı ölçtüğü takip edilebilir.
1. Dönem (14 Eylül 2026 – 22 Ocak 2027) — 3 ünite · ≈72 saat
Yılın ilk haftası laboratuvar güvenliği haftasıdır: araç gereç tanıma, güvenlik kuralları ve deney yapma alışkanlığı.
1. Ünite — Gökyüzündeki Komşularımız ve Biz
Güneş'in yapısı ve dönme hareketi hakkında bilgi toplama; Ay'ın özellikleri, dönme ve dolanma hareketleri; Ay'ın evrelerini gösteren model yapımı; Güneş, Dünya ve Ay'ın birbirine göre hareketini ve büyüklüklerini temsil eden model.
22 ders saati · 4 öğrenme çıktısı · Eylül–Ekim
Anahtar kavramlar: Güneş · Ay · Ay'ın evreleri · dönme hareketi · dolanma hareketi
Öğrenme çıktıları
FB.5.1.1— Güneş'in yapısı ve dönme hareketi ile ilgili bilgileri toplayabilmeFB.5.1.2— Ay'ın özellikleri, dönme ve dolanma hareketleri ile ilgili bilimsel çıkarım yapabilmeFB.5.1.3— Ay'ın evrelerini temsil eden bilimsel model oluşturabilmeFB.5.1.4— Güneş, Dünya ve Ay'ın birbirlerine göre hareketlerini ve hacimsel büyüklüklerini temsil eden bilimsel model oluşturabilme
2. Ünite — Kuvveti Tanıyalım
Kuvvet ilk kez ölçülüyor: dinamometre ve newton birimi; basit malzemeyle dinamometre modeli yapma; kütle ile ağırlığın farkı (Dünya'da ve Ay'da); farklı yüzey ve ortamlarda sürtünme kuvveti, hava ve su direnci.
24 ders saati · 4 öğrenme çıktısı · Ekim sonu–Aralık başı
Anahtar kavramlar: kuvvet · kuvvet birimi (newton) · dinamometre · kütle · ağırlık · sürtünme kuvveti · su direnci · hava direnci
Öğrenme çıktıları
FB.5.2.1— Kuvveti büyüklüğü ile operasyonel tanımlayabilmeFB.5.2.2— Basit araç gereçle bilimsel bir dinamometre modeli oluşturabilmeFB.5.2.3— Kütle ve ağırlık kavramlarını karşılaştırabilmeFB.5.2.4— Sürtünme kuvvetinin çeşitli ortamlardaki etkilerine yönelik tümevarımsal akıl yürütebilme
3. Ünite — Canlıların Yapısına Yolculuk
Mikroskopla ilk karşılaşma: bitki ve hayvan hücresinin karşılaştırılması; hücre-doku-organ-sistem-organizma basamakları; kemik, eklem ve kasların sınıflandırılması; destek ve hareket sisteminin sağlığı için yapılması gerekenler.
22 ders saati · 4 öğrenme çıktısı · Aralık–Ocak
Anahtar kavramlar: hücre · bitki hücresi · hayvan hücresi · organeller · doku · organ · sistem · organizma · mikroskop · kıkırdak · kemik çeşitleri · eklem çeşitleri · kas çeşitleri
Öğrenme çıktıları
FB.5.3.1— Bitki ve hayvan hücrelerini temel kısımları ve özellikleri açısından karşılaştırabilmeFB.5.3.2— Hücre-doku-organ-sistem-organizma kavramlarını yapılandırabilmeFB.5.3.3— Destek ve hareket sistemine ait yapıları sınıflandırabilmeFB.5.3.4— Destek ve hareket sisteminin sağlığı için yapılması gerekenler konusunda bilgi toplayabilme
2. Dönem (8 Şubat – 25 Haziran 2027) — 4 ünite · ≈72 saat
4. Ünite — Işığın Dünyası
Işığın bir kaynaktan her yöne doğrusal yayıldığını gözlemleme ve ışın çizimi; maddeleri saydam, yarı saydam ve opak olarak sınıflandırma; tam gölgenin oluşumunu gözlemleyip çizimle açıklama.
14 ders saati · 3 öğrenme çıktısı · Şubat–Mart
Anahtar kavramlar: ışığın doğrusal yayılması · saydam · yarı saydam · saydam olmayan (opak) madde · tam gölge
Öğrenme çıktıları
FB.5.4.1— Bir kaynaktan çıkan ışığın her yönde doğrusal bir yol izlediğini bilimsel olarak gözlemleyebilmeFB.5.4.2— Maddeleri ışığı geçirme durumlarına göre sınıflandırabilmeFB.5.4.3— Tam gölgeyi bilimsel olarak gözlemleyebilme
5. Ünite — Maddenin Doğası
Yılın en kapsamlı ünitesi. Maddenin tanecikli, boşluklu ve hareketli yapısı; ısı ile sıcaklık farkı; sıcak ve soğuk suyu karıştırma deneyiyle ısı alışverişi; erime, donma, kaynama, buharlaşma, yoğuşma, süblimleşme; ısı iletkenleri ve yalıtkanları; ısı yalıtımı modeli.
26 ders saati · 6 öğrenme çıktısı · Mart–Nisan
Anahtar kavramlar: titreşim · öteleme · dönme · ısı · sıcaklık · erime · donma · kaynama · yoğuşma · buharlaşma · süblimleşme · kırağılaşma · ısı iletkenliği · ısı yalıtkanlığı · ısı yalıtımı
Öğrenme çıktıları
FB.5.5.1— Maddeleri tanecikli, boşluklu ve hareketli yapısına göre sınıflandırabilmeFB.5.5.2— Isı ve sıcaklık kavramlarını karşılaştırabilmeFB.5.5.3— Sıcaklığı farklı olan sıvıların karıştırılması sonucu ısı alışverişi olduğuna yönelik bilimsel çıkarım yapabilmeFB.5.5.4— Maddenin ısı etkisiyle hâl değiştirebileceğini bilimsel gözleme dayalı tahmin edebilmeFB.5.5.5— Maddeleri ısı iletimi bakımından sınıflandırabilmeFB.5.5.6— Isı yalıtımını gösteren model oluşturabilme
6. Ünite — Yaşamımızdaki Elektrik
Devre elemanlarının sembolleri ve devre şeması çizme; çizilen şemaya göre devre kurup çalıştırma; pil ve ampul sayısını değiştirerek parlaklığın nelere bağlı olduğu üzerine ilk hipotez.
16 ders saati · 3 öğrenme çıktısı · Mayıs
Anahtar kavramlar: devre elemanlarının sembolleri · devre şeması · pil sayısı · ampul sayısı
Öğrenme çıktıları
FB.5.6.1— Bir elektrik devresindeki elemanları sembollerinin olup olmamasına göre sınıflandırabilmeFB.5.6.2— Şemasını çizdiği elektrik devresine uygun deney yapabilmeFB.5.6.3— Bir elektrik devresindeki ampul parlaklığını etkileyen değişkenlerin neler olduğuna ilişkin hipotez oluşturabilme
7. Ünite — Sürdürülebilir Yaşam ve Geri Dönüşüm
Evsel atıkları geri dönüştürülebilen ve dönüştürülemeyen olarak ayırma; kaynakların etkili kullanımında geri dönüşümün önemi; sıfır atık hiyerarşisi; yakın çevrede atık yönetiminin uygulanabilirliği.
10 ders saati · 3 öğrenme çıktısı · Haziran
Anahtar kavramlar: evsel atık · yeniden kullanım · atık yönetimi · geri kazanım · geri dönüşüm · ileri dönüşüm · sıfır atık hiyerarşisi
Öğrenme çıktıları
FB.5.7.1— Evsel atıklarda geri dönüştürülebilen ve dönüştürülemeyen maddeleri sınıflandırabilmeFB.5.7.2— Kaynakların etkili kullanımı konusunda geri dönüşümün önemli olduğuna yönelik bilimsel çıkarımda bulunabilmeFB.5.7.3— Yakın çevresinde atık yönetiminin uygulanabilirliğine ilişkin deneyimlerini yansıtabilme
Ünitelerin sırası MEB programındaki resmî işleniş sırasıdır; dönemlere dağılım MEB'in 2026-2027 fen bilimleri çerçeve yıllık planına (ara tatiller 16-20 Kasım ve 8-12 Mart, yarıyıl tatili 25 Ocak – 5 Şubat) göre verilmiştir. Yıla dağılmış okul temelli planlama haftalarında zümre, yerel gözlem, proje ve okul dışı öğrenme etkinlikleri planlar. Sınıfın hızına göre birkaç hafta kayabilir; kendi okulunuzun yıllık planı esastır.
Öğrencilerin,
bilimsel gözlem · sınıflandırma · bilimsel çıkarım · operasyonel tanımlama · hipotez oluşturma · deney yapma · bilimsel model oluşturma · tümevarımsal akıl yürütme
becerilerini kazanması amaçlanır. Bunlar programda "fen bilimleri alan becerileri" olarak tek tek tanımlanmıştır; iyi bir fen dersi, öğrencilerin bu adımları kendi hayatlarında bir standart hâline getirmelerini hedefler.
Bu sebeple öğrencilerin gözlemlerini, sorularını, merak ettiklerini ve deney sonuçlarını fen defterlerine yazmaları, hatta çizimler yapmaları önemsenir. Beşinci sınıfta buna bir madde daha eklenir: gözlemi yorumdan ayırmak. "Ay büyüdü" değil, "Ay'ın aydınlık kısmı bu hafta daha geniş göründü; çünkü…"
Bu yaklaşımda öğretmen, cevap veren ve doğrulayan olmaktan çok soru soran, öğrencilerin fikirlerini merak eden ve üst düzey düşünme becerileri kazanmalarını sağlayan bir rehberdir.
C. Öğretim Stratejileri
Yıl boyunca yararlanılan stratejiler değişse de sık kullanılanlar ve Maarif Modeli kapsamındaki ortak değerler aşağıda özetlenmiştir.
Yaparak-yaşayarak öğrenme
- Basit malzemeyle sınıf deneyleri (dinamometre, ısı alışverişi, gölge, devre)
- Model yapımı: Ay'ın evreleri, Güneş-Dünya-Ay, ısı yalıtımı
- Mikroskopla hücre gözlemi
- Gözlem defteri, grup çalışmaları ve sınıf tartışmaları
Teknoloji entegrasyonu
- Etkileşimli simülasyonlar (Ay'ın evreleri, devre kurma, tanecik hareketi)
- Gökyüzü gözlem uygulamaları
- Dijital afiş, poster ve sunum hazırlama
- Bilgi toplama için güvenilir kaynak seçme alıştırmaları
Sosyal-duygusal öğrenme
- İletişim becerileri
- İş birliği yapabilme
- Öz düzenleme ve sorumlu karar verme
- Yanlış tahmini öğrenmenin parçası görme
Değerler ve okuryazarlıklar
- Çalışkanlık, duyarlılık, sağlıklı yaşam, sorumluluk, tasarruf, vatanseverlik
- Bilgi, dijital ve görsel okuryazarlık (her ünitede)
- Sürdürülebilirlik okuryazarlığı (geri dönüşüm ünitesinde)
- Sağlık okuryazarlığı (canlıların yapısı ünitesinde)
Ç. Veli-Öğretmen İş Birliği
Ödev meselesi
- Öğrencilere farklı zamanlarda yapabilecekleri ev ödevleri verilir; öğretmenler bu ödevlerden velileri de haberdar eder.
- Ödev kaynakları genellikle şunlardır: okulun verdiği ders kitabı, dersteki uygulamalara paralel hazırlanan görevler, evde yapılabilecek basit gözlem ve deneyler ve isteyen aileler için kaynak kitap ödevlendirmeleri.
- Ödevler tamamlandıktan sonra öğretmeninizin istediği yolla iletilirse, hangi konuda takıldığı ders öncesinde görülebilir. Bu yüzden öğretmeninizin ödev takibi için önerdiği yöntemi sürdürmek değerlidir.
- Fen dersinde "performans görevi" sık verilir: Ay'ın evreleri modeli, dinamometre, hücre modeli, ısı yalıtımı kutusu. Bu görevler puanlanır ama asıl amaç süreçtir; malzemeyi ve düzeni öğrencinin kendisinin kurması, ailenin yerine yapmasından çok daha değerlidir.
- Ortaokulun ilk yılında ödev düzeni yeni kuruluyor: birden çok öğretmen, birden çok defter. İlk haftalarda ajanda alışkanlığını birlikte kurmak, yılın geri kalanını kolaylaştırır.
- Öğrencinin yapamadığı, anlayamadığı ve sizin de destek olamadığınız soruları öğretmenine iletmeniz önemlidir. Bu bir eksiklik değil, dersin akışını sınıfa göre ayarlamayı sağlayan bir sinyaldir.
Evde fen desteği
Fen, laboratuvara sıkışmış bir ders değildir. Bu yılın konularının neredeyse tamamı evde karşılığı olan konulardır: akşam gökyüzündeki Ay'ın şekli, kapıyı iterken hissedilen kuvvet, buzdolabından çıkan şişedeki damlacıklar, lambanın önündeki gölge, mutfaktaki çöp ayrıştırma. Öğrencinin içinde bulunduğu süreci gözden kaçırmayın; ufacık desteklerle fende ilerlemesini sağlayabilirsiniz. Şunu da ifade etmek gerekir: velinin olmadığı bir eğitim-öğretim çoğu zaman mümkün değil.
Tavsiyeler
- Günlük hayat bağlantıları kurun. Bir ay boyunca her akşam Ay'ı birlikte çizmek, bir tencerenin kulpunun neden plastik olduğunu sormak, evdeki atıkları birlikte ayırmak, el fenerinin gölgesiyle oynamak.
- Pozitif tutum geliştirin. "Fen keşfetmeye değer" yaklaşımı; yanlış çıkan tahmini öğrenmenin parçası olarak görmek; çabayı sonuçtan çok övmek.
- Bilimsel düşünmeyi destekleyin. "Sence neden?" diye sorun, tahmin ettirin, sonra birlikte gözlemleyin; "Bunu nereden biliyoruz?" sorusunu alışkanlık yapın.
- İletişim kurun. Öğretmeninizin belirlediği iletişim kanalını kullanın; soru sormak için sorun büyümesini beklemeyin.
Yapılması önerilenler
- Çocuğunuzun size fen dersi anlatmasına izin verin.
- Evde küçük ve güvenli gözlemleri birlikte yapın; sonucu önceden tahmin ettirin.
- Gözlem sürecini dinleyin ve destekleyin.
- "Nasıl gözlemledin?" diye sorun.
- Belgesel ve bilim içeriklerini birlikte izleyip konuşun.
Yapılmaması önerilenler
- Doğrudan cevapları vermeyin.
- Yanlış tahmini hemen düzeltmeyin; gözlemin göstermesine izin verin.
- Performans görevini çocuğun yerine yapmayın.
- Fen kavramlarını ezber listesine indirgemeyin.
- Sınav notunu tek ölçüt yapmayın.
D. Değerlendirme Sistemi
e-Okul sisteminde öğrenci değerlendirmesi üç başlıkta yapılır:
- Yazılı sınavlar. Fen bilimleri dersinde her dönem iki, yılda toplam dört yazılı yapılır. Yazılılar açık uçlu sorulardan oluşur; her sorunun hangi öğrenme çıktısını ölçtüğü sınav kâğıdında yazar. Öğretmeniniz sınav sonrası soru-çıktı analizini paylaşıyorsa onu isteyin; hangi çıktıda eksik kalındığını görmenin en hızlı yolu budur.
- Projeler. Her öğrenci yıl içinde en az bir dersten proje almak zorundadır. Birden fazla dersten ya da her dönem ayrı ayrı proje almak mümkündür.
- Derse katılım. Her dönem üç derse katılım puanı verilir. Fen dersi için öğrencinin derse katılımı ve katkısı, deney ve model çalışmalarındaki payı, performans görevleri ve ev ödevlerini yapıp yapmadığı değerlendirilir.
Çok boyutlu değerlendirme
İyi bir fen dersinde, imkân ve zaman dâhilinde çok boyutlu değerlendirmeye özen gösterilir: not tek başına bir öğrencinin yılını anlatmaz. Programın kendisi de her ünite için eşleştirme testi, çalışma kâğıdı, tanılayıcı dallanmış ağaç, kavram haritası ve performans görevi gibi farklı araçlar önerir; ünite boyunca ortaya çıkan öğrenci ürünleri bir ürün dosyasında toplanabilir. İlkokuldan ortaokula geçişte ilk yazılı notu çoğu ailede sürpriz olur; bu normaldir, çünkü ölçülen şey değişmiştir.
- Süreç değerlendirme: ödevler, projeler, katılım
- Performans görevleri: model, poster, deney düzeneği
- Yazılı sınavlar ve izleme testleri
- Beceri temelli gözlem: gözlem, sınıflandırma, model yapma, iletişim
E. Hedefler
Uzak hedefler
Çocuğun gelişimi için en anlamlı temel, dünyanın en eski sporu olan düşünmek ve bunun için doğru sorular sorabilmektir.
Ders tasarımlarının özellikle gözlemlemeye, sorgulamaya ve kanıt aramaya yönlendirecek biçimde yapılması esastır. Beşinci sınıfta bu listeye model ve ölçüm girer: görülemeyeni ya da çok büyüğü temsil etmek ve bir niceliği araçla sayıya dökmek.
Bilimsel muhakeme
- "Bunu nereden biliyoruz?" diye sorgulama
- Tahmin edip gözlemle karşılaştırma alışkanlığı
- Gözlemi yorumdan ayırma
Bilimsel süreç
- Gözlem: ne görüldü, ne ölçüldü
- Sınıflandırma: ölçütü söyleyerek gruplama
- Modelleme: yapıyı ve hareketi temsil etme
- Bilgi toplama: güvenilir kaynak seçme ve kaydetme
Yakın hedefler
1. dönem sonunda (Ocak)
- Laboratuvar kurallarını uygulayabilme
- Ay'ın evrelerini ve Güneş-Dünya-Ay hareketini modelle anlatabilme
- Kuvveti dinamometreyle ölçebilme, kütle ile ağırlığı ayırt edebilme
- Bitki ve hayvan hücresini mikroskopta tanıyıp karşılaştırabilme; kemik, eklem ve kasları sınıflandırabilme
2. dönem sonunda (Haziran)
- Işığın yayılmasını ve tam gölgeyi çizimle açıklayabilme
- Isı ile sıcaklığı ayırt edebilme, hâl değişimlerini örneklerle anlatabilme
- Devre şeması çizip devreyi kurabilme, parlaklık için hipotez yazabilme
- Evsel atıkları ayırıp geri dönüşümün önemini gerekçelendirebilme
- Ortaokul çalışma düzenine (ajanda, çoklu ödev, açık uçlu yazılı) alışmış olma
F. Son Söz
Bu yıl fen bilimleri, öğrencilerin sadece bilgiyi hatırlamayı değil; gözlemlemeyi, ölçmeyi, sınıflandırmayı ve model kurmayı öğrenecekleri bir alan olacak. Beşinci sınıf, bilimsel yöntemin kapısıdır; bu kapıdan öğrenci, veli ve öğretmen birlikte geçer.
Bilimsel muhakeme, gözlem, eleştirel düşünme ve merak becerilerini geliştirmek için velinin desteği çok değerlidir. Çocukların fen bilimlerini sevmesi ve bu alanda kendilerine güvenmesi, evle okulun aynı yöne bakmasıyla mümkün olur.
Bu izlence Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli 5. sınıf fen bilimleri programına ve MEB'in 2026-2027 fen bilimleri çerçeve yıllık planına göre hazırlanmıştır; öğrenme çıktısı kodları o plandaki güncel biçimdedir. Kendi okulunuzun yıllık planı ve öğretmeninizin duyuruları esastır.
Bilim, doğaya soru sormanın disiplinli hâlidir. Çocuklar sormayı ve kanıtla cevaplamayı öğrendikçe, geleceği yalnızca yaşamayacak, anlayacaklar.